Κ Α Σ Τ Ε Λ Λ Ι Α Ν Α

Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ "ΠΡΙΑΝΣΟΣ"

   Τα Καστελλιανά (παλαιότερη γραφή και Καστελιανά) είναι χωριό της επαρχίας Μονοφατσίου. Ήταν παλαιότερα κοινότητα (με έδρα τα Κάτω Καστελλιανά) αποτελούμενη από τα χωριά: Κάτω Καστελλιανά, Άνω Καστελλιανά, Φαβριανά, Φιλίππους, Τσούτσουρα και Αγ. Αποστόλους. Σήμερα αποτελεί Δημοτικό διαμέρισμα του "Καλλικρατικού" Δήμου Μινώα Πεδιάδας  - νομού Ηρακλείου. Η θέση του διαμερίσματος είναι στους βόρειους πρόποδες του υψώματος Μακρύ Αρμί ή Γεροντομούρι (510μ) της οροσειράς των Αστερουσίων. Έδρα του Δημοτικού διαμερίσματος και μεγαλύτερος οικισμός σε πληθυσμό είναι τα Κάτω Καστελλιανά.

  Τα Κάτω Καστελλιανά βρίσκονται σε απόσταση 48 χλμ. νότια από το Ηράκλειο. Σήμερα έχουν γύρω στους 300 κατοίκους, οι οποίοι ασχολούνται με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Πολιούχος του χωριού είναι η Αγ. Μαρίνα. Η εκκλησία κτίστηκε το 1861 και εορτάζει στις 17 Ιουλίου. Ο πολιτιστικός σύλλογος “ΡΙΖΟΚΑΣΤΡΟ” που εδρεύει στο χωριό, κρατάει ακόμα ζωντανές τις παραδόσεις.

  Τα Καστελλιανά πήραν την ονομασία τους πιθανότατα από το ύψωμα (400μ.) Κάστελλος, που βρίσκεται βόρια του χωριού, όπου βρισκόταν επί Βενετοκρατίας το περίφημο φρούριο  "Castel de Belvedere", πάνω στο οποίο ήταν η έδρα της ομώνυμης Καστελανίας Belvedere ή Ρίζου ή Ριζόκαστρο και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο κατά τους πρώτους αιώνες του αγώνα για εδραίωση της βενετσιάνικης κυριαρχίας στην Κρήτη. Το ύψωμα είναι απομονωμένο και απόκρημνο από όλες τις πλευρές, εκτός από τη νοτιοανατολική απ' όπου γίνεται η ανάβαση. Το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής προς την κορυφή γίνεται μέσα σε ελαιώνες. Ανεβαίνοντας από τη νότια πλευρά του λόφου προς την κορυφή, θα συναντήσετε τα ερείπια του ενετικού "Castel de Belvendere" και τα ερείπια πολλών βυζαντινών εκκλησιών. Σύμφωνα με το θρύλο υπήρχαν 100 εκκλησίες, όμως μόνο οι 99 έχουν βρεθεί και τρεις εξ αυτών (Εισόδια Θεοτόκου, Κοίμηση Θεοτόκου και Αγ. Αναστασία) αναστηλώθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του '60  και μέχρι σήμερα σώζονται και λειτουργούνται στις ονομαστικές των εορτές. Κατά την παράδοση, η εκατοστή εκκλησία, είναι θαμμένη μαζί με αμύθητους θησαυρούς και σύμφωνα πάντα με το θρύλο, το θυσαυρό τον φυλάει κάποιος "Αράπης", όπου μια φορά το χρόνο (άγνωστο πότε) αποκαλύπτει τον αμύθητο αυτό θησαυρό. Στ' Ανατολικά του λόφου στη θέση περιβόλια, εκεί που τελειώνει ο αγροτικός δρόμος, θα συναντήσετε μια πηγή με δροσερό νερό. Σύμφωνα με τους γαιολόγους, το νερό αυτό έρχεται από τις Άλπεις. Λίγο πιό πάνω από την πηγή, ανεβαίνοντας από το στενό μονοπάτι και πριν φτάσετε στην κορυφή, θα συναντήσετε "του αράπη την κουφάλα" το κρυσφύγετο του φύλακα του θυσαυρού. Το τούνελ αυτό είναι άγνωστο που οδηγεί, μιας και κανένας δεν τόλμησε να το διασχίσει.  Πάντως αυτός που θ' ανέβει στην κορυφή, θα αποζημιωθεί απολαμβάνοντας την υπέροχη θέα του μεσαρίτικου κάμπου, τον καθαρό αέρα του λόφου και την εικόνα της φιδίσιας κοίτης του αρχαίου «Ποθωρέα» (Αναποδάρης ποταμός), που αστραποβολά όποτε «φιλοξενεί» το υδάτινο φορτίο του. Κι αν αποφασίσει να «νυχτώσει» πάνω στη ράχη του θα απολαύσει τη σπάνια εικόνα του σκοτεινού κάμπου, με τα φωτισμένα χωριά που μοιάζουν με μεγάλα καράβια που ταξιδεύουν στις θάλασσες του χρόνου.

  Η Πριανσός

   Στο λόφο Κάστελο, λίγο πριν αρχίσουμε να ανεβαίνουμε τα Αστερούσια όρη (προς Τσούτσουρα) αριστερά στο δρόμο μας βλέπουμε την έδρα της αρχαίας Πριανσού. Χτισμένη στην κορυφή του λόφου επέβλεπε και επόπτευε της ανατολικής περιοχής της μεσαρίτικης πεδιάδας, ενώ με το επίνειό της στη θάλασσα, την Ίνατο ή Είνατο (Τσούτσουρας, όπου λατρευόταν η Ειλείθυια Εινατία, θεά της γονιμότητας) ασκούσε νόμιμο εμπόριο ή πειρατικές επιδρομές, όπως τουλάχιστον μας αφήνει να εννοήσουμε η σχετική επιγραφή συνθήκης μεταξύ της Πριανσού, Γόρτυνας και Ιεράπετρας και αναφέρεται στη μεταξύ τους εξίσου διανομή της λείας από τις πειρατικές επιδρομές.

  Στην ίδια συνθήκη αναφέρεται ότι η Πριανσός και η Ιεράπυτνα προχώρησαν στην σύναψη συνθήκης ισοπολιτείας, πράγμα που σημαίνει ότι ο κάτοικος της κάθε πόλης από αυτές, θα μπορούσε να εγκατασταθεί ως ισοπολίτης στην άλλη πολιτεία, να συνάπτει γάμο, να αποκτήσει περιουσία και γαιοκτησία, να συμμετέχει σε όλες τις εκδηλώσεις της πολιτικής κοινωνικής οικονομικής ζωής, ισότιμα και ελεύθερα. Φαίνεται ότι η πόλη αντιμετώπισε πρόβλημα διόγκωσης ακτημόνων και είχε έρθει σε ρήξη με την Ιεράπυτνα που αντιμετώπιζε επίσης το ίδιο πρόβλημα.

  Η πρώτη αναφορά της πολιτείας (παρά το μέγεθος και τη δύναμή της, που αποδεικνύεται από το πλήθος και την ομορφιά των νομισμάτων της) από τους αρχαίους συγγραφείς, γίνεται από τον Στράβωνα ο οποίος την τοποθετεί σε απόσταση εκατόν εβδομήντα σταδίων από τη Γόρτυνα και εβδομήντα από τη Θάλασσα. Η πολιτεία επίσης συνυπογράφει στην περίφημη συνθήκη των τριάντα πόλεων με την Τέω της Φρυγίας για την εγγύηση προστασίας του ιερού του Διόνυσου, καθώς και στη συμμαχία των ελληνικών πόλεων με τον Ευμένη το ΙΙ της Περγάμου κατά το 170. π.Χ.

   Τα νομίσματά της είναι πολλά και στη μια όψη τους σταθερό μοτίβο έχουν άλλοτε μόνο την τρίαινα και τη λέξη ΠΡΙΑΝΣΙΕΩΝ, κι άλλοτε με την κεφαλή του Ποσειδώνα. Η άλλη όψη φέρει άλλοτε τη θεά Υγεία να φορά χιτώνα και να είναι καθισμένη σε θώκο, άλλα την κεφαλή του Απόλλωνα, άλλα τη θεά Αθηνά και άλλα διάφορες νύμφες. Μια στήλη που βρέθηκε χτισμένη στη Βενετία, στον τοίχο του μεγάρου Sernagiotto δίπλα στη γέφυρα Rialto, περιείχε και από τις δυο πλευρές της, τη συνθήκη Πριανσίων, Γορτυνίων και Ιεραπυτνίων που προαναφέραμε.. Στην πολιτεία γίνονταν η περίφημη για την αρχαιότητα γιορτή της εφηβείας που ονομαζόταν Δρομήια, όταν τα μέλη της "αγέλας" ολοκλήρωναν την εκπαίδευσή τους και περνούσαν από την εφηβεία στην άνδρωση. Σύμφωνα με το τελετουργικό της γιορτής οι νέοι συμβολικά σκότωναν την εφηβική τους ηλικία βγάζοντας τα ρούχα τους και φορώντας τα ανδρικά που τους έφερναν στη θέση του πολίτη.

  Στους εμφύλιους πολέμους της περιόδου 200 - 184 π.Χ. η Πριανσός ήταν σύμμαχος της Γόρτυνας και πολέμησε μαζί της εναντίον της Κνωσού, ενώ φαίνεται ότι και τοξότες της πολιτείας συμμετείχαν ως μισθοφόροι στους πολέμους των βασιλείων και της Ρώμης, είτε στο στρατό του ενός από τους αντιπάλους, είτε και στους δυο στρατούς.

  Γνωρίζουμε ότι την Πριανσό, επέλεξε ο μεγάλος μουσικός, τραγουδιστής, κιθαρωδός και ορχιστής του 2ου π.Χ. αιώνα Μενεκλής, για να δώσει μια "συναυλία" παρουσιάζοντας έργα παλαιών ποιητών, που υμνούσαν τους τοπικούς θεούς και ήρωες. Δυστυχώς δεν σώθηκαν οι ύμνοι και τα τραγούδια αυτά. Η Πριανσός, είχε τη φήμη της καλλιεργημένης πόλης, με ανεβασμένο πνευματικό επίπεδο των κατοίκων, γιατί είναι από τις λίγες πολιτείες που οργανώνουν πνευματικές εκδηλώσεις, ποιητικούς, χορευτικούς και μουσικούς αγώνες και άλλες πνευματικές εκδηλώσεις και τιμούσε τους καλλιτέχνες. Προστάτης της πόλης ήταν ο Σκύλιος Δίας.

   Στα χρόνια της ρωμαϊκής κατάκτησης της Κρήτης και μέχρι τον 3ο μεταχριστιανικό αιώνα η πολιτεία φαίνεται πως άκμασε και πάλι και αναπτύχθηκε πολύ. Για πρώτη φορά παρατηρείται η κατοίκηση έξω από τα καθιερωμένα της όρια και από ότι γνωρίζουμε κατά τη χρονολογία αυτή θα πρέπει η πολιτεία να μετακινήθηκε, να "κατέβηκε" από το λόφο και να μεταφέρθηκε στο σημερινό χωριό Κάτω Καστελλιανά.

   Πάντως κατά τη Βενετσιάνικη εποχή, στη θέση της χτίστηκε το Castel de Belvedere, του οποίου τα ερείπια σώζονται ακόμη στην κορυφή του λόφου τονίζοντας τη σημαντικότητά του. Η θέα από την κορυφή του λόφου, τόσο στα ανατολικά προς τα Λασιθιώτικα βουνά, όσο και προς τα βόρεια με τους κατάφυτους και καταπράσινους γήλοφους είναι θαυμάσια. Πανέμορφη όμως και η αίσθηση που παίρνει ο επισκέπτης που θα αποφασίσει να ανέβει στο λόφο, όταν αισθάνεται κυρίαρχος του μεγάλου κάμπου της Μεσαράς που απλώνεται ανεμπόδιστα μπροστά του, κοιτάζοντας προς τα δυτικά.